Familie winkelhorst Vreden

Ik heb altijd al iets met historie gehad. Geschiedenis vind ik interessant. Ook streekgeschiedenis en de geschiedenis van mijn eigen woonplaats Neede. Als geboren en getogen Needenaar kocht ik vele speciale uitgaven van de Historische Kring Neede. In het themanummer “Huize de Kamp 1636-1986” staan een aantal historische landkaarten van de Achterhoek afgebeeld en daarop zag ik mijn achternaam Winkelhorst staan ten oosten van Grol (Groenlo). Redelijk dicht bij het ouderlijke huis van mijn vader in Holterhoek bij Eibergen. Dus ik vermoedde een zekere verwantschap.

Nieuwe kaart van 't Kwartier Zutphen, Isaak Tirion, Amsterdam 1741. (deelafbeelding, rechts van Grol ligt Winkelhorst)

Omdat ik nieuwsgierig was naar de naam Winkelhorst op de oude kaarten vroeg ik in 1987 aan Dagblad Tubantia dat destijds een vragenrubriek had, getiteld “Zeker Weten” (het krantenartikel is verderop in dit boek te vinden), naar de betekenis. Helaas had ik niet veel aan het antwoord. Er gingen een aantal jaren overheen toen mijn interesse in de oude 17^e en 18^e -eeuwse kaarten weer werd aangewakkerd. Ik wilde er graag een aantal bemachtigen om in te lijsten. Het zoekwerk duurde enige jaren maar uiteindelijk is het mij toch gelukt om enkele reproducties van oude kaarten te pakken te krijgen. Elders in dit boek een aantal historische landkaarten waar de naam Winkelhorst op genoemd staat. Tot dat moment deed ik nog helemaal niet aan stamboomonderzoek en was het ook niet van plan tot een collega - zijn oma heet ook Winkelhorst - mij een boek liet zien van de stamboom van de familie Winkelhorst die haar oorsprong heeft in Barlo bij Aalten. Mijn familie uit de omgeving Eibergen/Neede/Borculo stond zoals ik verwacht had hierin niet genoemd. Maar de vraag die ik had gesteld aan de rubriek “Zeker Weten” stond wel in het boek en zo had ik indirect toch een bijdrage geleverd. Aangezien ik nog wel enige informatie had besloot ik in 1995 contact op te nemen met de schrijver van het boek, Theo Hesselink. Theo is getrouwd met Joke Winkelhorst uit Aalten en daarom ooit aan de stamboom van de familie Winkelhorst begonnen. Hij heeft zoveel mogelijk informatie over de familie Winkelhorst verzameld. Na enige correspondentie stuurde hij mij gegevens van Winkelhorsten waar hij geen raad mee wist, ze pasten niet in zijn stamboom. Het bleek om mijn familie te gaan en zo had ik in één keer een aantal generaties te pakken. Door het contact met Theo was ondertussen mijn interesse in genealogie toch gewekt. Ik nam deel aan een korte cursus genealogie. Daarna bezocht ik de archieven van Eibergen en Haaksbergen, en de rijksarchieven Gelderland en Overijssel. Er ontstond al een duidelijk beeld van mijn familie. Ook was mij al vrij snel duidelijk dat de oorsprong van mijn familie in Oldenkotte/Wennewick bij Vreden in Duitsland moest liggen. Gemakshalve schrijf ik in dit boek verder over de “Vredense tak” en de “Aaltense tak”. Ook volgde ik nog een korte cursus cartografie. Ondertussen bleef ik nog steeds met de vraag zitten wat de betekenis van de naam Winkelhorst op de oude kaarten is. Ik besloot een brief te schrijven naar de Historische Kring Eibergen. Het balletje begon toen te rollen en ik kreeg steeds meer informatie over de familiegeschiedenis. Ik werd gewezen op een oorkonde uit 1337 waarin de naam Winkelhorst genoemd staat. En ook kwam ik erachter dat Winkelhorst een kapel was die tijdens de reformatie gebouwd werd (1657) ten behoeve van de Nederlandse katholieken die in hun eigen land onderdrukt werden. Mij werd geadviseerd contact op te nemen met de Heimatverein Vreden en door deze stap te zetten kreeg ik nog meer informatie. Erve Winkelhorst staat nog steeds in Oldenkotte/Wennewick. Helaas niet meer een eeuwenoude boerderij. Het is nu een gebouw uit de jaren zestig van de vorige eeuw dat in 2010 opnieuw verbouwd is. Ook bleek dit erve in de 80-jarige oorlog geplunderd te zijn door Spaanse soldaten. De kapel Winkelhorst staat er ook nog steeds. Het is het tegenwoordige kerkje St. Antonius van Padua in Oldenkotte/Wennewick. Ook dit kerkje is in de loop der eeuwen natuurlijk gerestaureerd. Omdat ik veel speurwerk te verrichten had in Duitsland besloot ik een Duits telefoonboek aan te schaffen. Ik heb vele naamgenoten aangeschreven. De respons viel helaas wat tegen, maar een generatiegenote van mij - Beate Höing-Winkelhorst - bleek enthousiast. Hulp in Duitsland was natuurlijk van harte welkom. Ondertussen breidde de familie op papier alsmaar uit. Er werd een bezoek gebracht aan het archief van Vreden waar wij de Meldebücher (bevolkingsregisters) in mochten zien. Vele personen en relaties werden gevonden, toch bleek de informatie niet altijd betrouwbaar te zijn. Namen, geboortedata en geboorteplaatsen weken nogal eens af van al eerder door mij gevonden materiaal.

Met behulp van het toen opkomende internet werd naar de naam Winkelhorst in buitenlandse telefoonboeken gezocht. Buiten Nederland kwam de naam ook voor in de Verenigde Staten van Amerika, Canada en Duitsland. Er werd contact gelegd met enkele Amerikaanse en Canadese naamgenoten. De Aaltense tak had ook wortel geschoten aan de overzijde van de oceaan. Deze Winkelhorsten behoren weliswaar niet tot mijn familie maar aangezien ik veel samenwerk met Theo is alle informatie natuurlijk welkom. Zelf besloot ik nog meer brieven te versturen naar Duitsland. Eén ontvangen antwoord was zeer uitvoerig. Er bleek nog een derde familie Winkelhorst te bestaan die haar oorsprong heeft in de omgeving van Wadersloh. Deze plaats ligt ten oosten van Münster. Het enige verband dat ik ken tussen de drie gevonden families Winkelhorst is dat alle plaatsen van oorsprong ooit hebben behoord tot het Bisdom Münster. Maar of er ook familiebanden bestaan? Geen idee. Dit zal wel altijd een vraag blijven. Ik zocht contact met de archivaris van Kreis Warendorf en toen kwam het zeer interessante antwoord dat er een oorkonde uit 1265/1266 bestaat waarin ene Engelbertus de Winkelhorst genoemd wordt. Deze Engelbertus de Winkelhorst is getuige bij de in vrijheidsstelling van een horige door de pröpstin van Vreden. Deze vermelding is nu 750 jaar geleden. Dit jubileum is tevens een mooie reden om nu een boek uit te brengen. Ook kreeg ik een stukje stamboom van deze derde familie Winkelhorst in handen en via een bezoek aan de De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen oftewel de Mormonen in Apeldoorn kon deze stamboom zelfs nog iets uitgebreid worden. Van mijn eigen familie werd helaas niets gevonden bij de Mormonen.

Via boeken van onder andere de bekende streekhistoricus Hendrik Odink uit Eibergen was mij ondertussen al duidelijk geworden dat het tegenwoordige Oldenkotte/Wennewick vroeger Winkelhorst genoemd werd. Vandaar Winkelhorst op de oude historische landkaarten.

Bovendien wist ik inmiddels dat voor meer gegevens over de familie het Bistumsarchiv in Münster bezocht moest worden. Hier liggen namelijk de kerkboeken van Vreden. Ondanks het niet compleet zijn van de kerkboeken vond ik toch nog veel en is er een behoorlijk goed beeld ontstaan. Hier en daar moet je af en toe ook iets aannemen zonder dat er echte bewijzen zijn. Niet alles in de kerkboeken is helaas altijd goed te lezen en nog vervelender is dat familierelaties niet altijd genoemd staan. Dit zou anders veel onduidelijkheden kunnen wegnemen. Het kernpunt om de stamboom ergens te laten beginnen werd het Status Animarum uit 1749. De hierin genoemde personen zie ik als de stamouders. Verderop in dit boek ga ik hier uitgebreid op in. In de 16^e en 17^e eeuw heb ik overigens ook Winkelhorsten gevonden, maar verbanden zijn helaas (nog) niet te vinden. Wel heb ik met deze “losse flodders” een mogelijkheid op papier gezet.

Gebleken is dat er met veel wilskracht best wel veel te bereiken is en dat maakt deze hobby soms zo extra boeiend en spannend. Maar het kost wel veel geld, tijd en energie. Ik ben er honderden uren druk mee geweest.

Bovenstaand verhaal is natuurlijk lang niet compleet. In al die jaren heb ik familieleden, vele mensen, historische- en oudheidkundige verenigingen, bibliotheken, rijks-, gemeente- en andere archieven, genealogische verenigingen, de mormonen, diverse instanties, etc. etc. aangeschreven en bezocht. Er zijn honderden brieven en e-mails de deur uit gegaan. Niet alleen binnen Nederland, maar ook naar de VS en Duitsland. Ik heb een eigen website gebouwd (die nu niet meer in de lucht is). Ik heb mij geabonneerd op meerdere genealogische tijdschriften en heb vele krantenartikelen en streekboeken gelezen. Ik heb internet afgezocht, cursussen gevolgd, computerprogramma's aangeschaft etc. etc. Ik weet het allemaal niet meer. Het is zoveel dat ik het ook allemaal niet meer in chronologische volgorde kan vermelden. Bovendien zou dit nu al lange voorwoord nog veel langer worden daardoor. De échte stamboom- en familiegeschiedenisspeurder zal dit allemaal wel herkennen. Het is weliswaar geen goedkope hobby, maar hobby’s kosten nu eenmaal geld.

Familiegegevens kun je op vele manieren vastleggen. Je hebt de mogelijkheid van kwartierstaten, parenteel en genealogie. In dit boek heb ik gekozen voor de laatste, dit is namelijk de meest gebruikte. Hierbij worden alle personen weergegeven met dezelfde geslachtsnaam, waarbij men afstamt van één stamvader. In dit boek ben ik geëindigd halverwege de 20^e eeuw. Dus van de laatste generaties vermeld ik iets of niets. Vele lezers zullen dit waarschijnlijk jammer vinden maar ik heb hier bewust voor gekozen. Om tot deze keus te komen was voor mij het volgende belangrijk:

De privacy van de huidige generaties. Niet iedereen zal het op prijs stellen om persoonlijke gegevens prijs te geven en dat respecteer ik.
Een groot deel van de familie Winkelhorst woont in Duitsland. Het is daarom voor mij zeer lastig om alle gegevens te pakken te krijgen. De genealogie zou niet volledig zijn.
Dit boek zou veel te dik worden als de jongste generaties ook nog eens opgenomen zouden worden.

Maar dat maakt dit boek niet minder interessant denk ik. Uiteraard heb ik van de huidige generaties wel veel informatie, maar meer is altijd welkom. Misschien kan er ooit nog eens een vervolg op dit boek uitgegeven worden.

Ook vind iedereen het natuurlijk interessant te weten wie al zijn voorouders zijn. Om die reden heb ik van mijn kwartierstaat iets opgenomen in dit boek. Ik wil u erop attenderen dat als je twaalf generaties terugrekent je niet minder dan 4096 voorouders hebt! Gezien het feit dat Nederland in 1590 nog geen half miljoen inwoners had, moet het aantal familiebanden binnen Nederland enorm groot zijn. Dit moet u zich toch eens realiseren.

Velen zullen ook graag willen weten of er misschien een familiewapen is. Dat heb ik niet kunnen vinden, maar de familie Winkelhorst was ook een familie van voornamelijk landbouwers. De kans op een familiewapen is dus niet erg groot.

Ik heb geprobeerd er een interessant en leesbaar boek van te maken. Niet zwaar wetenschappelijk, maar wel historisch verantwoord en geschreven in begrijpelijke taal. Stukje bij beetje en met jarenlang geduld heb ik veel informatie gezocht en gevonden. Natuurlijk heb ik ook veel hulp gehad. Er hebben zoveel mensen op één of andere manier een kleine of grotere bijdrage geleverd bij de totstandkoming van dit boek dat ik niet iedereen kan noemen, ik zou de mensen die ik vergeet tekort doen! Al deze mensen wil ik hartelijk bedanken. Maar een aantal mensen wil ik toch in het bijzonder bedanken. En dat zijn in willekeurige volgorde: Bennie te Vaarwerk, Anton Terhürne, Bernhard Robers, Hermann Terhalle, Frans Winkels, Wilhelm Schneider, Joop Olminkhof, Bert Smeenk, Tom Neel, Chris Bell-Pucket. Hun hulp was voor mij onontbeerlijk. Zij hielpen mij aan informatie of brachten mij op een juist spoor waardoor weer andere bronnen aangeboord konden worden. En daarnaast bedank ik natuurlijk ook Beate Höing-Winkelhorst en Theo Hesselink. Zij hielpen actief mee en samen hebben wij verschillende archieven bezocht.

Ook dek ik mij alvast in voor fouten die er ongetwijfeld in dit boek zullen staan, ik ben tenslotte geen geschiedkundige. Ik ben mij er van bewust dat deze geschiedenis en genealogie lang niet volledig is. De bronnen over de historie van de familie Winkelhorst zijn waarschijnlijk nog niet uitgeput. Vermoedelijk zal onder andere het Fürstlich Salm-Salm’sches Archiv in Anholt nog wel het één en ander over Winkelhorst bevatten. Hier bevind zich namelijk het archief van het Stift Vreden waartoe erve Winkelhorst behoorde. Helaas is het oude handschrift voor mij toch niet te ontcijferen, vooral Oudduitse teksten zijn lastig. Voor mij was dit "project" puur een hobby en na ruim 20 jaar zet ik een punt achter de speurtocht in de archieven en op internet. Je moet een keer stoppen. In al die jaren heb ik zoveel informatie verzameld dat het nu toch wel eens tijd werd om het in boekvorm uit te geven. Mocht u nog over interessante informatie, aanvullingen en verbeteringen beschikken dan hoor ik dat graag. Elders in dit boek vindt u wel adressen. Ik zou het prettig vinden om de stamboom Winkelhorst zo actueel mogelijk te houden.

Ook van een andere hobby van mij, namelijk fotobewerking, heb ik goed gebruik kunnen maken. Van vele oude documenten en foto’s heb ik zonder het origineel geweld aan te doen vlekjes, hinderlijke krasjes etc. zoveel mogelijk proberen weg te ‘paintshoppen’.

Ik wens u veel lees- en kijkplezier.

René Winkelhorst

Krantenartikel 21 september 1987

Op 21 september 1987 stond een door mij gestelde vraag in dagblad Tubantia onder de rubriek ‘Zeker Weten’.

Bronnen

Geraadpleegd zijn de gemeentearchieven van Eibergen, Haaksbergen en Vreden (D), het Rijksarchief Gelderland, het Rijksarchief Overijssel en het Bistumsarchiv Münster (D).

De benodigde gegevens werden gehaald van geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten. Toen Nederland met ingang van 1 januari 1811 werd ingelijfd bij het Franse Keizerrijk werden hier de Franse wetten van kracht. Eén daarvan was de wet van 20 september 1792 over de registratie van geboorten en overlijden, die werd ondergebracht bij de Burgerlijke Stand. Ook na het vertrek van de Fransen in 1813 bleven deze wetten gehandhaafd en werden ook huwelijken geregistreerd. Officieel werd de Burgerlijke Stand ook op 1 januari 1811 ingevoerd, maar in de praktijk kan die datum per gemeente verschillen, soms begon men in 1812.

Verder leverden de bevolkingsregisters belangrijke informatie op. Ook die van Vreden, al zijn deze gegevens helaas veel minder nauwkeurig dan die in Nederland. Namen en data in de Vredense bevolkingsregisters (in het Duits Meldebücher) weken helaas regelmatig af van gegevens die ik al had gevonden in Nederland of die ik later vond in de kerkboeken van Vreden te Münster, of in andere bronnen.

Daarna waren de kerkelijke registers (in Nederland voor 1811) heel belangrijk. Het betreft hier de doop-, trouw- en begraafregisters. Kortweg DTB-registers genoemd. Vóór circa 1800 was er meestal sprake van de doop- of trouwdatum in de kerk. Dit is dus meestal niet de officiële geboorte- of trouwdatum, al kan men wel zeggen dat kinderen vroeger vaak nog op dezelfde dag of anders maar een paar dagen na hun geboorte werden gedoopt.

Deel van het aangezicht van de stad Vreden (29-06-1649) door Nicolaes van Geelkercken

Van de Rooms-Katholieke kerk te Vreden zijn de volgende kerkboeken beschikbaar; doopboeken vanaf 1764, trouwboeken vanaf 1687 en begraafboeken vanaf 1777. Bij de grote stadsbranden van 1811 en 1857 (mogelijk

aangestoken) en door de bombardementen in maart 1945 door de geallieerden werden de kerkelijke archieven verwoest. Er is helaas veel informatie verloren gegaan, ook een aantal kerkboeken. Van de nog aanwezige kerkboeken zijn er een aantal niet altijd even duidelijk en daardoor moeilijk te ontcijferen. Aan de hand van de doop van kinderen, getuigen bij doop en huwelijk, kon ik bepaalde conclusies trekken die hopelijk ook de juiste blijken te zijn. Namen en data wijken ook hier regelmatig af van andere gevonden gegevens, dit maakt het soms zeer lastig. In de begraafboeken worden helaas ook de ouders en de echtgenote(n)s niet (altijd) genoemd.

Van de Rooms-Katholieke kerk van Haaksbergen is het volgende nog aanwezig; dopen vanaf 1732 en trouwen 1732-1760 en 1791-1808. Begraafboeken zijn niet aanwezig. Pas vanaf de invoering van de Burgerlijke Stand kun je in Haaksbergen overlijdens vinden.

Ook heb ik informatie gevonden in Nederduits Gereformeerde kerkboeken van Haaksbergen en Rekken. Huwelijken van katholieken werden vaak ingeschreven in deze boeken, dat was wettelijk verplicht.

De persoonskaarten (die in het Centraal Bureau voor Genealogie in Den Haag aanwezig zijn van personen die na 1936 zijn overleden) leverden informatie op. Verder bleken geboortekaartjes en bidprentjes een goede hulp te zijn. En zelfs telefoonboeken bleken handige hulpbronnen te zijn.

Ook geraadpleegde literatuur in het toenmalige Staringinstituut te Doetinchem en in diverse bibliotheken evenals de bladen Genealogie van het CBG en Ons Erfgoed verschaften bruikbare stof. En ook de nieuwste snufjes zoals Internet brachten mij internationaal over de grens naar Duitsland en de Verenigde Staten. Het Gelders Oudheidkundig Contact te Zutphen hielp mij op weg.

En tot slot werd uiteraard mondeling en schriftelijk ook veel informatie verkregen. Bijzonder was het om tijdens het onderzoek te ontdekken dat er nog een derde familie Winkelhorst is. Hoewel geen directe familie was ook dit toch zeer interessant. Door raadpleging van telefoonboeken kun je nu met grote zekerheid concluderen dat er verder geen families Winkelhorst op de wereld rondlopen met een andere oorsprong dan de drie bekende.

Hier en daar kunnen namen en data onjuist zijn geschreven of vermeld. Dit komt dan doordat ze op originele documenten slecht te lezen waren of omdat men in vroegere jaren namen nogal eens op verschillende wijze wilde opschrijven. Ook gegevens uit bevolkingsregisters komen niet altijd overeen met gegevens op de akten. Daar waar mogelijk is uiteraard zoveel mogelijk uitgegaan van de namen en data die op de originele geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten staan. Pas daarna werden de beschikbare gegevens uit kerkboeken, bevolkingsregisters en andere bronnen aangehouden.

In vroegere eeuwen had men geen vaste spellingvoorschriften, daarom wordt soms van eenzelfde persoon de naam op verschillende wijzen geschreven. Ook werden Duitse namen verbasterd in het Nederlands. Iedereen die zich bezighoudt met stamboomonderzoek komt dit "probleem" tegen. Dit werd niet alleen door derden gedaan, maar ook door de personen zelf. Trouwens, vooral in de beginperiode waren de ambtenaren die geboorten, huwelijken en overlijdens registreerden niet altijd even accuraat. U begrijpt dat dit soort zaken nogal eens tot verwarring kan leiden.

Ook in Duitsland waren de namen en data in de Meldebücher nogal vaak afwijkend. Dit maakte het er niet altijd eenvoudiger op en daarom moest je vaak met enkele beschikbare gegevens conclusies trekken. Een Bernard Hermann heet opeens Bernard Heinrich en een Gerrit Willem heet opeens Wilhelm. Dit zijn zo maar een paar voorbeelden, maar door data vergelijk en vergelijk van ouders/vrouw/kinderen kom je tot de conclusie dat er over één en dezelfde persoon wordt gesproken. Zomaar een voorbeeld: Johanna Gertrud Bolster is geboren in 1775 en 1777, de ene maal in Wennewick de andere maal in Haaksbergen, toch wordt ook hier dezelfde vrouw bedoeld.

Als u de teksten bij de stambomen doorneemt staat er soms een beroep of adres vermeld. Genoemde personen kunnen uiteraard meerdere beroepen hebben gehad en ook op verschillende adressen hebben gewoond. In vroegere jaren was er nog geen sprake van straatnamen en werd een gemeente meestal ingedeeld in wijken. U begrijpt dat de huisnummers destijds nogal eens gewijzigd werden.

Als er als geboorteplaats Vreden staat dan is dit in de oudere gevallen meestal Wennewick, en een geboortedatum kan ook een doopdatum zijn. Dit soort zaken is niet altijd even duidelijk.

Naarmate een stamboomonderzoek verder terug gaat in de tijd komen er helaas steeds meer vragen naar boven, waarvan vele helaas – tenminste niet door mij - nooit beantwoord kunnen worden.

Drie families Winkelhorst

Naast mijn eigen familie die haar oorsprong heeft in Oldenkotte/Wennewick zijn er dus nog twee andere families met dezelfde naam. Eén heeft haar oorsprong in Barlo bij Aalten. De andere in Winkelhorst bij Wadersloh, dat ten oosten van Münster in Duitsland ligt.

Gemakshalve gebruik ik in dit boek zoveel mogelijk de naam “tak” als ik een bepaalde familie bedoel. Dus:

“Vredense tak”: de familie met haar oorsprong in Oldenkotte/Wennewick (Vreden)

“Aaltense tak”: de familie met haar oorsprong in Barlo (Aalten)

“Waderslohe tak”: de familie met haar oorsprong in Winkelhorst (Wadersloh)

Erve Winkelhorst te Barlo

In 1354 wordt een erve Winkelhorst bij Barlo (Aalten) genoemd. Dit is de oudste vermelding waarover ik heb gelezen.

Een regest (samenvatting) is gepubliceerd door Ludwig Schmitz: Urkunden des fürstlich Salm-Salm’schen Archives in Anholt, Inventare der nichtstaatlichen Archive der Provinz Westfalen Beibd. 1, Heft 1, Münster 1902

Goed te Wynckelhorsting. Johannes Wynckelhorsting beleend, 1 november 1390.
In het archief van Graf von Bentheim und Steinfurt is een oorkonde aanwezig van 3 februari 1394, hierin staat ondermeer „das gut in den groten Winckelhorst, Boerschap Barlo (Berle) in het Kerspel Aalten(Alten)”.

1395, op 12 februari 1395 verklaren Heyn Sbeyen en zijn zuster Luce Sbeyen voor de richter van het kerspel Aalten dat zij een Myen, weduwe van Aerndis ten Ruenhave 16 goudgulden schuldig zijn. Daarvoor verpanden zij het goed Winckelhorst in het kerspel Aalten.

Dat goet tot Winckelhorst, in den ampte van Bredevoorde gelegen, met sijnen tobehoren tot eenen Zutphenschen leene ontfinck Johan Winckelhorst, anno 1405.
Lubbert Winckelhurstinck ontfinck ’t goet te Winckelhorstinck met sijnen tobehoren, in den kerspel van Aelten, in der buerschap van Berle, gelegen, tot Zutphenschen rechte anno 1415.

Winkelhorst bij Aalten wordt ook vermeld in het Protokollbuch van het Kapittel van het Stift Vreden 1557-1569. In 1559 betaalde Hinrich Winckelhorst in Alten het versterf van zijn vrouw met 25 ridergulden en “amptsunraeth” (=administratieve kosten).

Alle Winkelhorsten die tegenwoordig in de Verenigde Staten van Amerika en in Canada wonen hebben hun wortels in Aalten. In het midden van de 19^e eeuw vertrokken er een aantal naar Amerika. In de 20^e eeuw een paar naar Canada. Met veel van deze naamgenoten overzee is contact gelegd.

Theo Hesselink heeft al eens in eigen beheer een boek uitgebracht van de “Aaltense tak” Winkelhorst.

En wist u dat het oudste en kleinste reptiel dat volgens wetenschappers ooit in Nederland is gevonden naar een Winkelhorst is genoemd? Amateurpaleontoloog Herman Winkelhorst vond in 1990 in de groeven van Winterswijk een 240 miljoen jaar oud schedeltje van maar 4,5 centimeter groot. Maar het is wel een heel belangrijk object voor de wetenschap. De schedel is genoemd naar de vinder en heet daarom Nothosaurus winkelhorsti.

Erve Winkelhorst te Winkelhorst

Tijdens mijn onderzoek kwam ik tot de verrassende ontdekking dat er nog een derde familie Winkelhorst is.

In een aantal Duitse boeken o.a. “Gründungsgeschichte der Stifter, Pfarrkirchen, Klöster und Kapellen in Bereiche des alten Bisthums Münster” van Adolph Tibus verwachtte ik namelijk iets te kunnen vinden over de kapel Winkelhorst in Oldenkotte/Wennewick. Ik vond inderdaad een kapel Winkelhorst maar het bleek om een heel andere kapel te gaan. Hier was namelijk sprake van een kapel in de buurtschap Winkelhorst in het Kerspel Liesborn. Deze buurtschap ligt ten oosten van Münster (zie het kaartje verderop in dit hoofdstuk).

De Scholtenhof Winkelhorst wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde van de bisschop Otto II zur Lippe van 20 april 1254. Herman ridder van Merveld draagt de hoven Scolvinc en Blicinck over aan het kapittel van de kerk (van Munster) en ontvangt voor hemzelf goederen in de buurt van de hof Winkelhorst met alles wat daarbij hoort. Volgens de heer Schneider, archivaris in Warendorf (Wadersloh is een gemeente binnen Kreis Warendorf), die mij veel informatie gaf, is deze Scholtenhof nog honderden jaren ouder dan de eerste vermelding in 1254.

Winkelhorst was vroeger een zelfstandig dorpje. Reeds rond het jaar 1298 nam Winkelhorst haar huidige naam aan. Na een nieuwe indeling van de steden en gemeenten in Nordrhein-Westfalen in de vorige eeuw is het dorpje Winkelhorst sinds 1975 bij de Westfaalse gemeente Wadersloh gevoegd. Ook nu nog heeft Winkelhorst een eigen kapel en er is zelfs een Winkelhorster Straße.

Iemand schreef mij dat er rond het jaar 1000 zelfs een ridder Wynckelhorst geleefd zou hebben. Als het waar mocht zijn dan is dat natuurlijk spannend en heel interessant, ik heb hiervan echter nooit een bewijs gezien. En in die tijd werden personen alleen bij voornaam genoemd, familienamen bestonden toen nog niet.

Detailkaart Winkelhorst en omgeving. Op de kaart is te zien de buurtschap Winkelhorst, erve Winkelhorst en daarboven de Winkelhorster Straße.

Over deze beide families Winkelhorst is ook genoeg interessants te schrijven. Maar dit boek beperkt zich tot de familie Winkelhorst waar ik zelf toe behoor. Dit boek zou anders ook echt veel te dik worden als alle families Winkelhorst er in opgenomen zouden worden. Het maken van een boek over deze beide families laat ik graag aan anderen over.

Theo Hesselink en ik bezitten wel uitgebreide stambomen van alle families en hebben ook al veel informatie over de familiegeschiedenis verzameld.

Verband tussen de drie families Winkelhorst

De familienaam Winkelhorst komt in Nederland hoofdzakelijk voor in Oost-Nederland (Achterhoek en zuidoost Twente) en in Duitsland in Nordrhein-Westfalen, zowel rondom de stad Vreden als in een gebied ten oosten van de stad Münster.

Het zou natuurlijk leuk zijn om te weten of er ook verbanden bestaan tussen de drie families. Maar daar kom je waarschijnlijk nooit achter. Alle drie hebben ze een geschiedenis die zeker teruggaat tot in de middeleeuwen.

Toch zal ik eens een poging doen om te kijken of er misschien toch een mogelijkheid bestaat. Eerst maar eens beginnen met de “tak Vreden” en de “tak Aalten”. Verderop in het hoofdstuk haal ik dan ook de “tak Wadersloh” er nog bij.

Deze twee families komen hoofdzakelijk voor in het gebied aan weerszijden van de Nederlands-Duitse grens. De één heeft dus zijn oorsprong in Barlo (Aalten) en de ander in Oldenkotte/Wennewick (Vreden). Of beide genoemde takken ergens in het verleden tot elkaar komen is door mij niet te achterhalen. Maar mocht er verwantschap bestaan dan moet je maar liefst terug tot de dertiende eeuw of eerder. In een oorkonde van 25 februari 1266 komt namelijk al een “Engelbertus de Winkelhorst” voor. Mogelijk is Winkelhorst zijn eigen naam, maar het kan ook zijn dat Engelbertus uit de buurtschap Winkelhorst bij Vreden afkomstig is. In ieder geval is zeker dat al in 1337 wordt geschreven over het goed Winkelhorst onder Vreden en in 1354 over een erve Winkelhorst bij Barlo (Aalten). Hieruit kun je in ieder geval concluderen dat de naam Winkelhorst al eeuwen oud is. En volgens een historicus is erve Winkelhorst in Oldenkotte zeker veel ouder dan 1337!

Een aantal redenen waarom er verwantschap kan bestaan tussen de “tak Vreden” en de “tak Aalten”:

De naam Winkelhorst ligt misschien niet zo voor de hand dat meerdere mensen deze naam kozen. Opmerkelijk is ook dat bij de Vredense tak en de Aaltense tak (en trouwens ook bij de Waderlohse tak) de naam als Winckelhorst, dus met ck, wordt geschreven in de zeventiende en begin achttiende eeuw.
De afstand tussen beide erven bedraagt hemelsbreed ongeveer 20 kilometer. Dat is niet veel, ook in vroegere eeuwen niet. Dus het is theoretisch mogelijk dat een Winkelhorst in de 13^e eeuw van Vreden naar Aalten is getrokken of omgekeerd. Al ben ik wel gewaarschuwd door een historicus dat een gelijke naam niet door migratie naar een andere plek verspreid hoeft te zijn. In heel Europa kom je gelijke namen tegen.

Twee belangrijke zaken in die tijd kunnen ook van belang zijn, namelijk het geloof en de taal. Bijna iedereen was toen katholiek en men sprak Neder-Saksisch.

Maar het belangrijkste punt is misschien wel dat beide erven een hofhorig goed van het Kapittel van het Stift Vreden zijn geweest.

Hiervoor lezen wij hier al over in een oorkonde van 1354 .

Dat Winkelhorst bij Aalten een goed was van het Kapittel van Vreden blijkt ook uit de volgende vermelding in het Protokollbuch van het kapittel 1557-1569. In 1559 betaalde Hinrich Winckelhorst in Alten het versterf van zijn vrouw met 25 ridergulden en “amptsunraeth” (=administratiekosten).

Wat is een Kapittel? Toegepast op het Stift Vreden was dat de vergadering van de kanunikessen (Stifsjuffers) en kanunniken (waaronder de pastoors van Vreden), die onder leiding stond van een proosdes. Dit college bezat eigen goederen, had een eigen rentmeester, een eigen hofgericht en eigen maten. Het koos ondermeer de abdis, die er een geheel eigen hofhouding op na hield.

Een streekhistoricus schreef mij dat het voor de hand ligt te denken dat er een relatie is geweest tussen beide families Winkelhorst.

Bovendien heeft de geschiedenis van Vreden en Aalten, net als andere omringende plaatsen, veel gemeenschappelijks.

Beide plaatsen behoorden vroeger lange tijd tot het Bisdom Münster. Ook is er al sprake van geweest dat het Bisdom Münster onder andere de plaatsen Vreden en Aalten kwijt zou raken aan het nieuw opgerichte Bisdom Deventer. Trouwens ook de buurtschap Winkelhorst bij Wadersloh lag nog binnen de grenzen van het Bisdom Münster.
Het Graafschap West-Saksen is het vroegere oostelijke deel van Hamaland. Vreden was hiervan de hoofdstad. Tot West-Saksen behoorden de kerspelen Vreden, Borken, Ramsdorf, Velen, Reeken (Groot Reeken), Heiden, Raesfeld, Erle, Schermbeck, Lembeck, Wulfen, Lippgramsdorf, Hervest, Haltern, Lohn (Stadtlohn), Winterswijk, Aalten, Groenlo, Eibergen en Neede.
Het Achterhoeks-Westfaalse grensgebied, ook Hamaland geheten, vormde in de middeleeuwen de kern van het oude graafschap Lohn. Dit gebied wordt gekenmerkt door een groot aantal gemeenschappelijkheden. Het volk sprak dezelfde taal en hanteerde dezelfde gewoontes. De godsdienst was hetzelfde (de reformatie vond pas plaats in de zestiende eeuw). Talrijke verwijzingen in diverse plaatsen herinneren ons nog aan Hamaland.
Het graafschap Lohn viel, vanwege allerlei politieke omstandigheden, aan het einde van de middeleeuwen uiteen. Onder andere de Heerlijkheden Borculo en Bredevoort ontstonden uit het graafschap Lohn. Sommigen twijfelen aan deze opvatting. Erve Winkelhorst bij Wennewick behoorde eens tot de Heerlijkheid Borculo en erve Winkelhorst bij Barlo lag binnen de Heerlijkheid Bredevoort.
Ook behoorden volgens een oorkonde uit 1200 Vreden en Aalten eens tot het hansegraafschap Borken.
Aalten, Dinxperlo, Groenlo, Hengelo, Neede, Silvolde, Zelhem en Varsseveld behoorden tot het archidiaconaat Vreden.

Vanwege de Hanzesteden (onder andere Zutphen en Deventer) trok men in de middeleeuwen meer van oost naar west dan van noord naar zuid en omgekeerd.

Of komt de naam Winkelhorst uit Oost-Münsterland?

Tijdens mijn onderzoek kwam ik in contact met een naamgenoot in Duitsland en hij kwam met een geheel nieuwe theorie op de proppen die misschien best mogelijk is. Ook hij vond de naam Winkelhorst te eigenaardig om meerdere oorsprongen te hebben.

Hij was van mening dat de oorsprong van alle Winkelhorsten misschien in Westfalen ten oosten van Münster kan liggen in de gemeente Wadersloh. Daar ligt tenslotte een buurtschap Winkelhorst, dat zeker al in 1254 genoemd werd. Is er een voorvader van hier westwaarts getrokken richting Nederlands-Duitse grens (Vreden-Aalten). De afstand bedraagt circa 120 kilometer. Wij zullen het nooit weten!

De buurtschap Winkelhorst ligt dicht bij de oude Hanzestad Soest. Soest was niet alleen één van de belangrijkste Hanzesteden maar ook van Europa in het algemeen.

De zogenaamde Hellweg (Heerbaan), een lange verkeersroute, die oostelijk van onze grens liep, loopt via Münster over Soest richting het oosten. Deze Hellweg is een Germaanse dodenweg. Het is dezelfde weg die de geallieerden in Wereldoorlog II gebruikten voor hun opmars, die Karel de Grote gebruikte, en waar ook de Romeinse legioenen langs trokken.

Rond het jaar 800 werd – over de Hellweg – een verbintenis tot stand gebracht tussen de missiegebieden van de rond 742 in vermoedelijk Zuilen bij Utrecht geboren missionaris Ludger, die in 805 tot eerste bisschop van Münster gewijd werd en daarmee de grondlegger is van de stad Münster.

Willy H. Heitling schrijft in het boek “De Achterhoek” op bladzijde 165 ook iets interessants over de Hellweg.

Duizend jaar geleden liep bij Coesfeld een weg, die al door de Romeinen was gebruikt, en die tevoren de Hellweg van de Germanen was geweest. Komend van het westen splitste die zich hier in twee routes, een die naar het noorden in de richting van de Ems, en een die in oostelijk richting over Münster naar de Weser liep. Zo is het vandaag nog in Coesfeld.

Coesfeld ligt natuurlijk redelijk dicht bij Vreden en Aalten. De theorie dat de families Winkelhorst hun échte oorsprong hebben in de omgeving van het Duitse Soest, dus bij Wadersloh waar nu nog een buurtschap Winkelhorst ligt lijkt mogelijk.

In het verzoekschrift aan vorstbisschop Christoph Bernhard von Galen in 1656 om een kapel te mogen bouwen (zie verderop in dit boek) wordt ook geschreven over Helstraße. Zo werd de doorgaande weg in Oldenkotte langs “kapel Winkelhorst” genoemd en dit betekende Handelsweg.

De streekarchivaris van Aalten merkt nog op dat het gebruikelijke woord voor een grote weg in de 15^e eeuw ‘heelweg’ was.

Dan is er ook nog de aloude Hessenweg, die van Münster via Aalten over Doesburg en Dieren, de Veluwe en Amersfoort richting Utrecht en verder ging.

De heer Stegeman schrijft in zijn boek “Het oude kerspel Winterswijk” het volgende:

Een Romeinse heirweg – en daaruit zijn de oudste Hessenwegen (=handelswegen) ontstaan – wordt op oude kaarten aangegeven, lopende van de Rijn over Terborg, Aalten en Bredevoort naar Winterswijk en vandaar verder over Vreden naar Ahaus, Rheine enz. Hoogstwaarschijnlijk is dat dan geruime tijd de grote route geweest, waarlangs alle voorname transporten in deze streken plaats moesten hebben.

De oude Romeinen hadden deze wegen door de wildernissen aangelegd ten behoeve van hunner legertransporten, die niet alleen nodig waren om deze gewesten te veroveren, doch ook om vooral in het begin nog al wederspannige stammen onder de duim te houden.

Ook is bekend dat de al eerder genoemde missionaris Ludger (Liudger, Ludgerus) veel reisde. Ludger wordt gezien als de stichter van Münster. Münster was het knooppunt van vele oude wegen. Eén van deze wegen was voor Ludger bijzonder belangrijk, namelijk die, die over Beerlage, Billerbeck, Coesfeld, Vreden, Deventer naar Utrecht voerde. Ludger studeerde in Utrecht en in York, en werd op 34-jarige leeftijd in Keulen tot priester gewijd. Vermoedelijk rond 790 zwierf hij naar de Achterhoek. Ludger is pionier van het christendom in de Achterhoek geweest. Hij stichtte in de Achterhoek waarschijnlijk de kerken van Groenlo en Zelhem. Het gehele gebied rond Bocholt, Winterswijk, Stadtlohn, Wessum en Heek, Altschermbeck en Zelhem moet gezien worden als gesticht door Ludger. Ook stichtte Ludger voor 800 een kerk in Coesfeld die hij toewijdde aan Lambert. Ook het eerste kerkje te Vreden werd ingewijd door Ludger. In 805 werd hij de eerste bisschop van Münster. Passiezondag 809 preekte hij nog in de kerk van Coesfeld. Doodziek reisde hij naar Billerbeck. Daar hield hij zijn laatste toespraak. De volgende nacht stierf de predikende ontdekkingsreiziger in Billerbeck. Hij is ongeveer 67 jaar geworden.

Wat probeer ik nu eigenlijk duidelijk te maken?

In vroegere eeuwen bestonden er natuurlijk nog niet zoveel wegen als tegenwoordig. En de wegen die bestonden waren meestal slecht. In diverse boeken wordt geschreven over de Hellweg, Helstraße, Heelweg, Heirweg, Hessenweg, Herenweg. Dit zijn handelswegen.

En ondanks dat er in die tijd dus weinig wegen waren, liepen er door en langs de voor de families Winkelhorst belangrijke plaatsen Aalten, Vreden en Wadersloh blijkbaar toch al grote belangrijke handelswegen. Hoewel er absoluut geen historisch bewijsmateriaal is, is het theoretisch mogelijk dat een Winkelhorst over deze wegen van de ene genoemde plaats naar de ander is getrokken. Ook blijkt uit het stukje over Ludger dat deze in de voor ons belangrijke streken een belangrijk stempel drukte. De plaatsen waren dus onderling goed bereikbaar. En Ludger leefde van ± 742 tot 26 maart 809! Deze theorie is eerder iets voor historici.

Ook stuitte ik op nog een ander verhaal dat leid tot stof om serieus na te denken over de hier genoemde mogelijke theorie. In het blad van de Historische Kring Haaksbergen “Aold Hoksebarge” las ik iets over dit onderwerp. In nummer 4 uit het jaar 1971 staat namelijk het volgende artikel van de heer W.E. ten Asbroek.

Kwamen onze Twentse voorouders uit Oost-Münsterland?

Zoals men rijdend van Haaksbergen naar Hengelo na elkaar het dorpje Beckum en de buurtschap Oele passeert, bereikt men langs de Duitse autobaan naar Hannover slechts 10 km na elkaar Beckum en Oelde.

Reeds lang werd ondergetekende geïntrigeerd door deze frappante overeenkomst, te meer omdat Oele in de 15^e en 16^e eeuw steeds Odele genoemd wordt met een versprongen letter D, een verschijnsel dat taalkundig metathesis genoemd wordt. Een en ander was aanleiding om eens een Duitse landkaart te bestuderen van de streek ten zuidwesten van Gütersloh, een stuk van Münsterland, dat door drie rivieren begrensd wordt: ten noordoosten door de Eems, ten zuidoosten door de Glenne en ten zuiden door de Lippe.

Dit bekijken van een Duitse kaart leverde een onverwacht resultaat op. Gevonden werden de volgende Duitse dorpen en buurtschappen, waarbij tussen haakjes de overeenkomstige Twentse namen vermeld worden:

Hasseler (Hasselo tussen Hengelo en Deurningen)

Holter (Holterhoek bij Eibergen en Holten)

Entrup (Enter)

Winkelhorst (Het erve Winkelhorst te Oldenkotte)

Bornefeld (Borne)

Benteler (Bentelo in Ambt Delden)

Bokeler (Boekelo onder Haaksbergen en Enschede)

Lintel (Het erve Lintelo in Brammelo)

Bovendien vindt men vlak bij Gütersloh nog Nordhorn. Zou ook het riviertje de Glenne dezelfde naam dragen als onze grensbeek de Glane? Een dergelijke overeenkomst van plaatsnamen kan bijna geen toeval zijn. Of men hieruit mag concluderen, dat bewoners uit Oost Münsterland zich in de volksverhuizingtijd naar Twente begeven hebben en hier aan nieuwe nederzettingen oude namen gegeven hebben, is natuurlijk voorbarig. Opvallend is de naamsovereenkomst echter wel!

W.E. ten Asbroek

In het midden van de kaart de buurtschap Winkelhorst

Zelf ontdekte ik op een kaart uit genoemd gebied nog de plaatsnaam Wiedenbrück. Het verpleeghuis in Haaksbergen heet ook Wiedenbroek.

Sommige feiten spreken ervoor dat de oorsprong in Oost-Münsterland kan liggen, maar bewijzen zijn er niet. Het blijft een theoretische mogelijkheid. Overigens hebben verschillende Duitse historici mij erop gewezen dat er veel Westfaalse plaats- en riviernamen in Nederland of Vlaanderen voorkomen. Je moet dus erg voorzichtig zijn met conclusies trekken.

Of er verwantschap is tussen de drie families zal waarschijnlijk voor eeuwig in de schoot der geschiedenis verborgen blijven. Hoewel? Met de huidige technieken kan men al veel aantonen, denk bijvoorbeeld aan DNA-onderzoek. Met DNA-onderzoek kan worden bewezen of worden uitgesloten of er sprake is van een gezamenlijke voorouder in de mannelijke lijn.

Echter DNA-onderzoek kan ook uitwijzen dat er iets in de familiegeschiedenis niet klopt. Wanneer twee verre neven hun stamboom in de mannelijke lijn uitzoeken en op papier keurig van één en dezelfde voorvader afstammen, maar na onderzoek verschillend DNA blijken te hebben, is het zeker dat een van hun voormoeders door een andere man is bevrucht dan op papier staat. Een complete geschiedenis kan dan in duigen vallen.

Ook leuk om te weten. Zoals de Rijn Nederland binnenstroomt bij Spijk (en niet bij Lobith), zo stroomt de Berkel Nederland binnen bij Winkelhorst (Oldenkotte). De oude gemeenten Eibergen, Borculo, Neede en Ruurlo zijn samen gefuseerd tot de gemeente Berkelland en laten daar nou net de meeste Winkelhorsten van deze familie wonen. Velen zijn toch in deze omgeving gebleven. Zie het volgende hoofdstuk. De Berkel, vroeger een belangrijke waterweg, verbindt ook de voor Winkelhorst belangrijke plaatsen Vreden en Borculo, zie de kaart op de omslag van dit boek.

Verspreiding families Winkelhorst in Nederland en Duitsland

1947 en 2007

Volkstellingen zijn al eeuwenoud. De beroemdste volkstelling uit de geschiedenis is vanzelfsprekend die uit wat men later is gaan beschouwen als het Jaar Nul. Het jaar waarin op last van de Romeinse keizer Augustus Maria en Josef zich vanuit Nazareth naar Bethlehem begaven, om zich te laten registreren. Uit de oudheid zijn tal van volkstellingen bekend. Vaak dienden deze om te onderzoeken hoeveel belasting en soldaten de bevolking zou kunnen opbrengen. Pas aan het einde van de achttiende eeuw werd deze traditie weer ter hand genomen. Nederland begon er mee in 1795, onder de Bataafse Republiek.

De moderne, periodieke tellingen moeten niet zo zeer de omvang van de bevolking duidelijk maken, maar meer nog cijfers leveren voor wetenschappelijk onderzoek, overheidsbeleid en internationale vergelijkingen. Vanaf 1829 werd deze in Nederland elke tien jaar gehouden. Pas bij de twaalfde telling (in 1940) kwam er een kink in de kabel: door de oorlog werd deze uitgesteld tot 1947. De resultaten daarvan werden in boekvorm uitgegeven. In 1971 werd de laatste volkstelling gehouden. De met veel maatschappelijk protest gepaard gaande volkstelling van 1971 noemt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) nog succesvol. Toch kon in 1981 de volgende telling niet worden uitgevoerd. Ze werd uitgesteld, later afgesteld en kwam tenslotte eind jaren tachtig te vervallen. De roep om privacybescherming zorgde er uiteindelijk voor dat het instrument van de volkstelling in 1991 weer wettelijk werd afgeschaft. Sinds die tijd worden slechts nog virtuele volkstellingen gehouden. De frequentie van de naam Winkelhorst en de verspreiding volgens 1947 en 2007 staan hieronder op kaartjes en in staatjes vermeld.

De laatste jaren zijn vele gemeenten gefuseerd tot nieuwe gemeenten, de aantallen heb ik apart vermeld.

Op het kaartje van 1947 ziet u de aantallen per provincie en op het kaartje van 2007 per gemeente.

Ook vond ik van Duitsland een kaartje uit 2007 dus dat maakt het extra leuk. Je ziet direct dat de meeste Winkelhorsten aan weerskanten van de Nederlands-Duitse grens wonen.

Aantal naamdragers per provincie in 1947 Aantal naamdragers per gemeente in 2007

Verspreiding in Duitsland

De verspreiding in Duitsland in 2007

Wat betekent de naam Winkelhorst

Wat ik allemaal tegenkwam in boeken en op internet.

De naam Winkelhorst is een topografische naam.

Een "Winkel" betekent in de Duitse taal een hoek. En een "Horst" is een verheffing van de bodem (een hoger gelegen droog stuk grond).

Op de internetsite Wikipedia staat het volgende te lezen:

Het toponiem horst is een historische benaming voor een met kreupelhout of hakhout begroeid, hoger gelegen stuk grond. De grond is meestal zandgrond en de houtbegroeiing kan zowel op als rondom het stuk grond voorkomen. Het woord horst is afkomstig van het Germaanse woord hursti, dat beboste opduiking in moerassig terrein betekende. In het Oud-Germaans wordt met een horst een 'vogelnest' bedoeld. Het gaat hier met name om de afzetting die uit gevlochten hout bestaat rondom een nederzetting (of enkele hoeve). In Duitsland overheerst de theorie dat het woord horst in de 3^e tot 6^e eeuw vooral een Saksisch siedlungswort is, in de Oud-Germaanse betekenis. Pas later in de Duitse en Nederlandse taal wordt het woord als ‘verhoging in het terrein’ gebruikt.

Die Bauerschaft im Mittelalter

Der Name Winkelhorst setzt sich vermutlich aus den beiden Begriffen Winkel, was soviel bedeutet wie abgeschiedenes Eckland und Horst, womit eine leicht bewaltete gestrüppartige Landschaft gemeint ist, zusammen.

Iemand schreef mij het volgende:

'Horst' is een typische Oost-Nederlandse geografische naam. Het betekent hoger liggend bouwland. Op een dergelijke horst ging men graag wonen, dan hield je tenminste droge voeten. Een boerderij met 'horst' in de naam is vrijwel altijd zeer oud (meer dan 500 jaar), omdat in vroegere eeuwen de hooggelegen gronden het eerst werden ontgonnen. 'Winkel' komt niet alleen in Duitsland als 'hoek' voor, maar ook in Oost-Nederland.

In Twente heb je onder andere de boerderijen 'Winkel' en 'Winkelink'. Ik neem aan dat het dialectwoord 'winkel' ook 'hoek' (in de betekenis van een hoek grond) betekent, maar dat weet ik niet zeker.

De heer B.J. Hekket schrijft in zijn boek "Oost Nederlandse Familienamen" op bladzijde 128 dat het goed Winkelhorst bij Barlo op een horst lag die in een winkel of hoek gelegen was.

Winkelhorst

Achterhoekse fn, vnl in Aalten. Erve bij Barlo, Aalten in 1354 Winkelhorst, in 1405 dat goet tot Winckelhorst, bewoond door Johan Winckelhorst, in 1415 t goet te Winckelhorstinck, bewoond door Lubbert Winckelhurstinck. Het goed lag op een horst dat in een winkel of hoek gelegen was.

In het boek "Deutsche Namenkunde" van Max Gottschald, Berlin 1921 staat het volgende. Een "Winkel" betekent bijvoorbeeld een door een bos (of berg) ingesloten vlakte. De lettergreep "Horst" betekent een gekapt bos. Aangezien er bij Liesborn, Aalten en Vreden geen bergen zijn, moet je dus denken aan een door een bos ingesloten vlakte.

Volgens het "Deutsches Wörterbuch" von Jacob und Wilhelm Grimm (de sprookjesschrijvers), Leipzig 1877 (Herdruk: Deutscher Taschenbuchverlag, München 1984, Spalten 1833-1834) kan "Horst" ook een kleine verhoging in een moeras betekenen.

De heer Anton Terhürne uit Wennewick komt in zijn boek "Dat olle Wennewick/Oldenkotte in 't Ächterkaspel van Vreene. Geschichte einer Bauerschaft" tot een soortgelijke conclusie voor de Vredense familienaam Winkelhorst. Volgens hem is er vermoedelijk wel een verklaring voor de naam te geven. Aan de naam te horen heeft de oude Hofstede oorspronkelijk dichter bij de rivier de Berkel gelegen, want de benaming "Winkel" is volgens hem typisch voor een duidelijke rivierbocht zoals net even over de grens bij de brug over de Berkel in Oldenkotte, waar een bocht (=Winkel) in de rivier ligt.

Iets verder oostwaarts op de weg van Rekken naar Vreden ligt een groot stuk oud akkerland genaamd "Hoss" (=Horst) wat toebehoort aan de hof Winkelhorst. Met "Hoss" respectievelijk "Horst" werd struikgewas of ook een gerooid bosgebied aangeduid.

Samengevoegd leveren deze beide woorden Winkelhorst op.

Het huidige erve Winkelhorst ligt weliswaar niet op deze plek aan de Berkel, maar ligt hier ook niet ver vandaan. Het nog steeds bestaande (niet meer het originele) erve ligt namelijk tegenover de voormalige grenskantoren achter het kerkje (de vroegere kapel Winkelhorst). Het is natuurlijk mogelijk dat vroeger een Winkelhorst zijn boerderij iets heeft verplaatst.

De tekst uit het boek "Dat olle Wennewick/Oldenkotte in 't Ächterkaspel van Vreene. Geschichte einer Bauerschaft". Bladzijde 71.

Nr.12: Winkloss – Temminghoff-Winkelhorst Erstn. 1369

Dem Namen nach dürfte diese alte Hofstelle ursprünglich näher an der Berkel gelegen haben, denn die Bezeichnung “Winkel” ist typisch für ausgeprägte Flußbiegungen bzw. Berkelbögen (wie er hier an der Brücke bei Schulze-Bröking zu finden ist). Die zum Hof Winkelhorst gehörende, größere alte Ackerfläche trägt den Namen “Hoss”. Das erhärtet obige Vermutung, denn mit “Hoss” bzw. “Horst”wurde Gestrüpp oder auch eine gerodete Waldfläche bezeichnet. Unterstand dieser Hof zunächst der Abtei in Vreden, so gehörte er zur Zeit der Ammeloer Gründung dem Herrn von Borkelo, der ihn 1368 jedoch der Abtei wieder zurückverkaufte. Bei der Auflösung der Abtei (1803) ging der Hof an den Fürsten Salm-Salm zu Anholt (wie die übrigen stiftshörigen Höfe auch). Im Laufe des vorigen Jahrhunderts wurde er freigekauft. In diesem Haus wurde zur Zeit der Katholiekenverfolgung in den Niederlanden für die grenznahen Bewohner einige Jahre lang ein Notgottesdienst zelebriert, und die dann zu diesem Zwecke gebaute Kapelle nach dem Hof “Kapelle Winkelhorst” genannt. Nachdem 1884 der älteste Sohn Hermann vom Hofe Temminghoff-Ziefeld hier einheiratete wird die Bezeichnung Winkelhorst nur noch als Beiname geführt. Doch wohl alle hiesigen Familien namens Winkelhorst haben hier ihren Ursprung.

Maar heeft men in Aalten en Vreden toevallig dezelfde naam bedacht? Of bestaat er toch een verband? Aalten en Vreden liggen echt niet zo ver van elkaar! En wat dacht u van de boerschap Winkelhorst achter Münster.

Uit het boek Flurnamen in Vreden van Elisabeth Piirainen.

De oorspronkelijke kaart heeft schaal 1:7500 en stamt uit de jaren zestig. De namen zijn toegevoegd in de jaren 1980-1982.

Linksonder is de Berkelbocht te zien, rechts daarvan de Hoss. Links erve Winkelhorst.

De bocht in de Berkel bij de brug in Oldenkotte.

Deze pagina is nog niet gevuld